O Feito

Esta é unha das cancións máis coñecidas do folclore galego e é interpretada por multitude de coros, corais e grupos folk. Tamén podemos atopala en varias gravacións de vinilo e cintas de casete.

Estructuralmente trátase dunha muiñeira non moi antiga, que podemos datar entre finais do século XIX e principios do XX. Na melodía nótase nela unha man culta, aínda que perfectamente adaptada á métrica da cuarteta octosílaba popular dominante na época. É unha peza para interpretar a capela ou co acompañamento de percusión.

Ate aquí todo correcto.

A Investigación

Foi no ano 1981 cando o meu compañeiro de gaita, Carlos Hierro, e máis eu, que estabamos estudando en Santiago, entramos no coro “Cantigas e Agarimos”. Hierro e máis eu xa estabamos moi involucrados na investigación musical e, ademais, os dous tiñamos lazos antigos con ese coro. As tías de Hierro foron das primeiras coristas, alá polo ano 1921. E o meu avó, Manolo Rey, era o letrista de Bernardo del Río, o fundador do coro.

Alí, nun ensaio dirixido polo maestro Rosendo Mato, nun descanso falamos con Juan Mallou no bar O Cuco, que estaba a rentes do local onde ensaiabamos. Juan era un magnífico gaiteiro e tiña un oído “fotográfico” único: escoitaba unha canción e xa lle quedaba gravada no momento. A Juan o de tanxer a gaita viña de familia, pois aprendeu co seu tío materno, apodado Chemari.

O caso é que alí estabamos no Cuco: Carlos, Juan e un servidor inquerindo ao vello gaiteiro sobre a orixe de diversas cancións. Nunha desas, como nós eramos da ría de Arousa, preguntámoslle sobre a Pandeirada do Grove, que estaba no repertorio do coro… e demos coa clave.

Testemuñas
Mallou contounos que a mediados dos anos 50, unha vez falecido o director do coro, Bernardo del Río, estivo de director M. Iglesias durante unha boa tempada. Nesa época foron a actuar ao Grove por non sei que festas… e agora deixamos que fale a nosa testemuña, Juan Mallou:

"Pois íbamos todo o coro nun autobús ao Grove. Creo que era a festa de San Vicente, que tiña a igrexa no medio do monte, moi lonxe do pobo. Cantamos alí e fixemos a procesión. Despois da misa tocamos uns bailes para que bailaran os vellos, como sempre se facía. E cando paramos de tocar, varias rapazas de alí puxéronse a cantar coas pandeiretas. Eran voces potentes, pero non moi afinadas. Entre as cancións que botaron había unha moi bonita, e quedeime coa melodía. Ao vir de volta no autobús para Santiago, empeceina a cantar, e o director, Iglesias, ecoitoume e fíxome repetir varias veces, e apuntouna en partitura. El fíxolle uns arranxos, bastantes, e rexistrouna ao seu nome. Un par de semanas despois montouna no coro cos arranxos eses. Pero vouche cantar como a escoitei eu, que era con pandeiretas, eh? Pasei un día no Grove / non o podrei olvidar/ Non hai rico nin hai pobre / que non sepa pandeirar."

T.M. Santi Fontes Mondragón