A costa galega está chea de historias que mesturan realidade, tradición e fantasía. Nos pobos mariñeiros como Vilaxoán, onde a vida sempre estivo ligada ao mar, as lendas forman parte da memoria colectiva tanto como as mareas ou as redes de pesca. Entre todas elas destaca unha das máis coñecidas do folclore da ría de Arousa: a lenda da serea de Vilaxoán, un relato que explica a orixe dunha antiga estirpe e que, xeración tras xeración, foi transmitido de boca en boca entre mariñeiros e veciños.

As historias de sereas non son exclusivas de Galicia. Dende as costas do norte de Europa ata o Mediterráneo, as culturas mariñeiras imaxinaron criaturas metade muller e metade peixe que habitaban nas profundidades do mar. Na tradición clásica, as verdadeiras sereas eran seres alados con rostro feminino, mentres que as criaturas con corpo de peixe recibían o nome de nereidas. A pesar desta distinción, o pobo adoptou a palabra serea, que co paso do tempo se estendeu por Europa e converteuse nun símbolo de beleza, misterio e perigo do mar.

Galicia, coa súa tradición mariñeira, non podía quedar á marxe destas historias. O mar foi sempre fonte de sustento, pero tamén de misterio. Nel xorden tormentas, desaparecen barcos e xorden relatos que tentan explicar o inexplicable. Así naceu a lenda da serea de Vilaxoán, unha historia que algúns sitúan hai case mil anos e que mesmo foi recollida e recreada por escritores como Emilia Pardo Bazán ou, máis tarde, Gonzalo Torrente Ballester.

Conta a tradición que un día un cabaleiro de Vilaxoán paseaba xunto ao mar. Vestía a súa armadura e camiñaba distraído cando esvarou nas rochas e caeu á auga. O peso do metal impedíalle nadar e axiña comezou a afundirse. Cando parecía que ía morrer, apareceu diante del unha criatura mariña: unha nereida de extraordinaria beleza que o rescatou e o levou a terra firme. A aquel encontro seguiu unha relación secreta e profunda, da que naceron catro fillos, metade humanos e metade herdeiros do misterio do mar.

Cando os nenos medraron, o cabaleiro quixo que aprenderan as artes dos homes e se formasen como cabaleiros. Pediulle á nereida que lles permitise vivir na terra, e ela aceptou, pero cunha condición moi clara: en cada xeración que nacese dos seus descendentes, un varón que herdase os seus trazos —ollos azuis e pequenas escamas nas coxas— debería regresar ao mar, mantendo así o vínculo entre o mundo humano e o mariño.

Xeración tras xeración, aqueles nenos especiais nacían a pesar das precaucións da familia. Ningún médico nin sabio podía explicar aquelas escamas, e por moito que os Mariño intentasen afastalos da costa, a súa atracción polo mar era irresistible. Moitos desaparecían entre as ondas, facendo medrar a lenda e mantendo viva a aura máxica que rodeaba a estirpe. A familia adoptou o apelido Mariño en lembranza da súa orixe mariña, e no seu escudo heráldico aparece a figura dunha serea, símbolo do vínculo eterno entre os seus descendentes e o océano da ría de Arousa.

Co tempo, a historia mesturouse con outras versións. Algunhas sitúan o encontro na illa de Sálvora e falan dun cabaleiro romano ou mesmo do lendario Roldán, sobriño de Carlomagno. Noutras variantes, a serea aparece como protectora do mar ou guía dos nenos, pero en todas elas mantense a esencia: un amor imposible entre un ser do mar e un home da terra, e unha promesa que atravesa xeracións.

Hoxe, a lenda da serea de Vilaxoán segue viva no imaxinario popular da ría de Arousa. Cada vez que o mar se move fronte ás costas de Vilaxoán, os veciños lembran que, nalgún lugar das súas profundidades, talvez siga vivindo aquela misteriosa nereida que un día salvou a un cabaleiro e marcou para sempre a historia dunha familia, deixando un rastro de misterio, beleza e maxia que aínda fascina aos mariñeiros e visitantes.