Hai cidades que gardan as súas historias máis antigas a poucos metros do mar. Vilagarcía de Arousa é unha delas. Mentres os seus veciños pasean pola fronte marítima, aos seus pés dormen os restos do que foi, hai dous mil anos, un enclave activo no extremo noroccidental do Imperio Romano.

O protagonista ten nome: Castro Alobre. Situado sobre un outeiro coñecido como O Montiño, este sitio arqueolóxico é considerado un dos máis relevantes do noroeste peninsular e o solar sobre o que medrou a actual Vilagarcía. O barrio máis antigo da cidade chámase aínda hoxe, sen máis rodeos, O Castro.

Os romanos non fundaron Alobre: atopárono en pleno funcionamento. Cando chegaron ao noroeste peninsular, a finais do século I a. C., o castro levaba séculos habitado por comunidades da cultura castrexa. O que ocorreu despois foi o proceso que se chama romanización, é dicir, a asimilación cultural, lingüística e política dos pobos conquistados polo Imperio Romano, visible na propia arquitectura do xacemento. Sobre as estruturas da Idade do Ferro construíuse unha villae romana, da que se documentou un hipocausto: unha cámara baixo o pavimento que quentaba o chan mediante aire quente, o sistema de calefacción presente en baños e termas. A convivencia das dúas culturas, literalmente en capas superpostas de pedra, é unha das evidencias máis elocuentes que conserva o xacemento.

Os estudos sitúan o período de maior actividade entre o século I a. C. e o século IV d. C., co seu apoxeo durante o reinado de Augusto, o primeiro emperador, que gobernou entre o 27 a. C. e o 14 d. C., e os seus sucesores da dinastía Xulio-Claudia, que ocupou o poder ata o ano 68 d. C. e inclúe nomes como Tiberio, Calígula, Claudio e Nerón.

Entre todos os achados de Alobre, un resulta especialmente revelador. No xacemento apareceu unha ara votiva dedicada a Neptuno, hoxe conservada no Museo Provincial de Pontevedra. A inscrición ofrécea un tal Quintus Cilenus en nome dun grupo de navicularii: armadores e comerciantes marítimos que operaban nestas augas. Non era un recuncho esquecido do Imperio. Aquel porto tiña nome, culto oficial e xente de negocios que rezaba ao deus do mar antes de facerse á vela. As pezas atopadas na contorna, procedentes de distintos puntos do Mediterráneo, confirman que Alobre participaba en redes comerciais de longo alcance.
O mar era unha vía de paso e unha fonte de materias primas. As escavacións confirmaron a existencia dunha cetaria, unha fábrica de salgadura romana, nas inmediacións do castro, algo que non é en absoluto estraño na ría de Arousa, como podemos ver na veciña Adro Vello, na antiga illa do Grove. Instalacións deste tipo procesaban peixe para conservalo e distribuílo polas rutas do Imperio, moitas veces en forma do célebre garum, a salsa fermentada que os romanos usaban como condimento universal. En 2024, os arqueólogos localizaron ademais unha porta escalonada que demostrou que o asentamento se estendía ata o nivel da auga, confirmando a súa dimensión portuaria.

Polo territorio que hoxe ocupa Vilagarcía discorría a Vía XX do Itinerario de Antonino, un documento oficial romano do século III d.C. que recollía as principais rutas do Imperio, coñecida como Per Loca Maritima: a calzada que percorría a costa atlántica conectando os asentamentos litorais entre si e co interior.

O resultado de todo isto é o retrato dun lugar que soubo estar no centro das cousas durante varios séculos. A próxima vez que alguén contemple a ría desde Vilagarcía, quizais pague a pena lembrar que ese mesmo horizonte o miraron, hai vinte séculos, armadores romanos con negocios no Atlántico.